Ngu Milton Mashasha

RAMNOANA Inkulungwane zabantu baseZimbabwe sezibaleka eNingizimu Afrika ngenxa yokuxotshwa kwabantu bakwamanye amazwe, ukhulu oleminyaka engu-103 ohlala koRamnoana, Mapate Gwanda South uthi izwe belingenje eminyakeni edlule alifani lalokhu abazukulu bakhe asebehlangana lakho lamhlanje.
UWilson “Sibalabala” Moyo(103) wakoRamonaona, ngaphansi koMlisa uRantlasi kanye leNduna uMathe, wazalwa ngomnyaka ka-1924 waqeda izifundo zakhe ngonyaka ka1942, uMoyo waya dinga umsebenzi eNingizimu Afrika, wasebenza eNingizimu Afrika kusukela ngo-1944 kusiyaku-1955, njalo uyakhumbula isikhathi lapho bekulokuthula lokuhlalisana kulelolizwe.
Waqala ngeminye nje imisebenzi nje ngokuhamba kwesikhathi wabesefundela ukubaza lapho aqala ukwakha izindlu eFree State kwele South Africa
“Ngesikhathi sami iNingizimu Afrika yayiyindawo yokuthula, ikakhulu lapho engangikhona e’Kapa’ – eCape Town. ukwehlukana ngombala lomhlobo bekungekho kuleyo ndawo. Besihamba ngamabhasi lezitimela sindawonye labantu abamhlophe. Loba nje bona bebethanda i-first class le-second class, thina abasundu sasisebenzisa isitimela sonke imbombela,” kubika uMnu Moyo.
“Ngiphinde ngasebenza njalo eNatal osekubizwa ngokuthi yiKwaZulu-Natal – Pretoria eJohannesburg lakwezinye indawo okweminyaka elitshumi lanye(11).
“Ngibuhlungu kakhulu ngokuzwa indaba zabantu balapha elizweni lethu leZimbabwe ababuya behamba nje bengelalutho ngemva kokuhlaselwa betshiye impahla zabo.
“Esikuzwayo lesikubonayo manje kuyadabukisa. Abantwana bethu bayahlupheka. Babuya ekhaya bengela lutho ngemuva kokusebenza eNingizimu Afrika iminyaka eminengi,” kulandisa uMnu Moyo.
“Babaleka betshiya impahla abayizuzile ngomsebenzi wabo. Kufanele sihlale phansi njengabadala, izinduna, lengatsha zikaHulumende labanye ababambiqhaza kubonwe indlela yokuncedisa abantwabethu ngoba akumelanga bahlupheke”, kubika uMnu Moyo.
UMoyo uphinde wathi abanye baze balethwa yikududulwa, bebesuke bakhohlwa ukukhulisa amakhaya akubo.
“Angiphiki ukuthi abanye bayakhohlwa ukubuya ekhaya bakhona asebahamba iminyaka ethize kodwa bebengakaze belubhade ekhaya, Khona-ke manje sebesebenzisa inkinga yokuhlaselwa njengesicathulo. Ngiyabacela abasha ukuthi bahlele kahle mabekwamanye amazwe bakhumbule ekhaya, ngoba ikusasa ezweni lomunye alaziwa.”
Umnumzana Mkhululi Ncube waseGwanda South, omunye walabo abathintekile kulokhu kuhlaselwa, uthi ulahlekelwe yikho konke ngemuva kweminyaka elitshumi lanhlanu(15) eNingizimu Afrika.
“Ngike ngathola imali enengi ngesikhathi ngisebenza ngilempahla yami kodwa ngatshiya konke,” kubika uMnu Ncube.
“Bengicabanga ukufela ehlathini ngivikela lokho engakusebenzelayo. Ngizoqala njan impilo ekhaya ngingelalutho. Impahla engayitshiyayo yiyo yonke engangilayo. Bengingela mpahla ngapha ekhaya,” kutsho uMnu Ncube.
Abantu baseZimbabwe baqhubeka bebuya ngamakhulu ezinkulungwane KweleZimbabwe njengoba ukuhlaselwa kwabantu bakwamanye amazwe kuqhubeka kwezinye izindawo zaseNingizimu Afrika, kutshiya imuli ezinengi eMatebeleland South lezinye izifundazwe ilungisa indaba zayo.
Uhulumende sexwayise ukuthi abantwana besikolo benelise ukuqhubeka ngemfundo ngapha kweleZimbabwe. Kuthi abangela zithupha, incwadi zoluzalwa labo bancediswe bazithole ngokuphangisa

